از درمان همای “سعادت” در مشهد تا خلیج “همیشه” فارس
دیدهبان حقوق حیوانات: شاید در نظر اول درک ارتباط همای سعادت و خلیج همیشه فارس کمی سخت باشد یا این تیتر ذهن را به سمت هویت ایرانی و ارزشهای مستتر در این هویت ببرد؛ اما این بحث کوتاه به تشابه خرده اشتباهات درون این دو نام و بدآموزی در حیطه حیاتوحش اشاره دارد.
همه ما پهنه آبی جنوب ایران را با نام خلیج فارس (Persian Gulf, Golfe Persique، الخلیج الفارسی) میشناسیم. حقیقت این است که علاقه شدید ما تا حدودی باعث شده “خلیج همیشه فارس” در هشتگها و نوشتههای مجازی بیشتر دیده شود تا اصلِ نامِ زیبایِ “خلیج فارس” و دیر نیست روزی که مجبور باشیم با کاربرد ترکیب “خلیج همیشه فارس” بجنگیم تا “خلیج فارس” پرتکرار شود.
اما همای سعادت! این پرنده که در طول تاریخ همواره مورد احترام ما ایرانیان بوده نیز به نوعی گرفتار مشابه این عشق و علاقه عمیق ما در دنیای دیجیتال/ مجازی شده تا حدی که اگر این روزها در فضای مجازی از کسی در مورد پرنده “هما” سووالی بپرسیم، با این سووال متقابل مواجه میشویم که “منظورتون همای سعادته دیگه؟”!حتی گاهی نوشتن “هما”ی خشک و خالی باعث عصبانیت برخی میشود که چرا از نام کامل “همای سعادت” استفاده نشده، گو اینکه هما نام است و سعادت نام خانوادگی!
هما (Gypaetus barbatus) که زیرگونه اوراسیایی (G. b. barbatus) آن در ایران حضور دارد و در ادبیات ما از جایگاهی رفیع برخوردار است، از کرکسها و پرندگان لاشهخوار است که تمام شرایط لازم را برای لایک گرفتن دارد! از داشتن قابلیت تغذیه از استخوان حیوانات مرده، تا ریش جذاب و منحصربهفرد، وسعت پهنای بال و البته پرهای سینهای که با رنگهای طبیعی نارنجی شده! این پرنده جذاب با نام کرکس ریشدار (Bearded vulture) هم شناخته میشود.
بازگشت هما به اخبار فضای مجازی با نجات یک هما از تله در مشهد
در روزهای اخیر فیلم کوتاهی از پروسه معاینه یک همای زخمی در یک کلینیک دامپزشکی خصوصی در شهر مشهد پربازدید شده است (بالا). این فیلم پربازدید همایی را به تصویر میکشد که بهظاهر در تله اسیر شده است و با تکرار نام “همای سعادت” در فضای رسانههای مجازی فارسیزبان بازنشر میشود. در فیلم یک پای پرنده در شرایط نامناسبی دیده میشود که نمیتوان شانس بالایی برای حفظ پا و بازگشت این پرنده ارزشمند به طبیعت متصور بود (پایین). در انتهای ویدیو به وضوح یک تله فنری پاگیر که به بالان نیز شناخته میشود (Spring foothold trap) دیده میشود. این تله معمولا با هدف رفع تعارض با حیات وحش و جلوگیری از اسیب به مزارع، باغات و رمه به صورت غیرقانونی استفاده میشود. هدف این اقدام وحشیانه صید، از بین بردن پستاندارانی چون گراز، سمور، روباه و گرگ است که گاه منجر به آسیب به گونههای بزرگتری چون پلنگ و خرس میشود. شاید بتوان این حادثه را نخستین نمونه “مستند” آسیب این تلهها به پرندگان شکاری بزگجثه به حساب آورد.
همای استخوانخوار
بیشک از حضرت سعدی شنیدهاید که:
همای بر همه مرغان از آن شرف دارد که استخوان خورد و جانور نیازارد
استخوان بخش اصلی غذای هما را تشکیل میدهد. هما مثل سایر کرکسها پرنده شکاری است که لاشهخوار (Scavenger) است.اما بیشتر از خوردن گوشت خالص پرهیز میکند و ۸۵ تا ۹۰ درصد غذای آن را استخوان تشکیل میدهند. در واقع هما تنها گونه متخصص استخوانخواری است و گوشت و پوست سهم ناچیزی در تغذیه آن دارند. جوجههای هما بیشتر از پرنده بالغ تکههای گوشت یا پوست میخورند. هما میتواند استخوانهایی به بزرگی ران بره را درسته ببلعد و دستگاه گوارش نیرومندش حتی قطعات بزرگ را بهسرعت هضم میکند.
هما استخوانهایی را که برای بلعیدن بیش از حد بزرگ هستند تا ارتفاع ۵۰ تا ۱۵۰ متری بالا میبرد و برای شکستن روی صخرهها پایین رها میکند. البته این رفتار هما برای خوردن لاکپشت هم گزارش شده است اما این از “حیوانآزار” نبودنش کم نمیکند! بر خلاف سایر کرکسها که برای خوردن لاشه و فرو بردن سر در امعا و احشای لاشه سر و گردنی با پوشش ناچیز پر دارند، هما به خاطر تفاوت منابع غذایی سر و گردنی پُرپَر دارد.
افزودن صفت سعادت به هما در رسانههای مختلف
#جنگ_کلیک در رسانهها در نتیجه وابستگی رسانه به #اقتصاد_کلیک مسالهای بسیار جدی است که گهگاه باعث میشود رسانه دقت و توجه را فدای سرعت کند. شناخته شدن همای سعادت به جای هما مشت نمونه خروار این مشکل در حیطه حیاتوحش است. در سالهای اخیر چند نمونه اخبار مربوط به پرنده هما با ذکر “همای سعادت” در شبکههای اجتماعی به شدت فراگیر شد که به رسانههای پرتیراژ نیز سرایت کرد. نمونههای زیر فقط به مختصری از این موارد اشاره میکند.
تصویری از یک خبر با چند اشتباه (بالا). فیلم کوتاه جعلی ساخته شده با هوش مصنوعی از روی عکسی از نصرت الله گرگانی محیطبان منطقه حفاظت شده درمیان-سربیشه در استان خراسان جنوبی به شدت همهگیر شد. عصرایران و بسیاری از رسانههای برخط در جنگ کلیک صرفا به بازنشر ویدیو بدون ذکر جعلی بودن آن پرداختند و از همای سعادت نام بردند. در تصویر که اشکالاتش به وضوج از نظر رفتاری و ابعادی مشخص است، محیطبان برهای در دست دارد و همای سعادت جعلی بر دوشش نشسته. علاوه بر تیتر و تصویر، رفتارِ محیطبان با بره (در آغوش گرفتن بره وحشی برای تهیه عکس) نیز قابل تایید نیست.
فیلمی کوتاه از یک هما در تهران با نوشته “همای سعادت تو تهران/ مشیریه” در سالهای گذشته همهگیر شد. در این فیلم مردی در تلاش برای گرفتن یک هما در پیادهرو میدود و در نهایت پرنده را میگیرد. هیچ خبر رسمی از سرنوشت این پرنده منتشر نشد اما این یکی از نخستین فیلمهایی بود که واژه سعادت را همراه همه استفاده کرد.
باز هم تصویری از یک خبر با چند اشتباه (بالا). در تیتری که خود قصد روشنگری دارد، واژه همای سعادت به جای هما به کار رفته. ماجرا به انتشار عکس همای زخمی در دست پرسنل سازمان حفاظت محیط زیست در سال 1402 مربوط است. این تصویر که با توضیح دروغین شکار همای سعادت همهگیر شد و همشهریآنلاین با تکرار استفاده از واژه همای سعادت سعی در اصلاح آن داشت. افزون بر این، نحوه مقیدسازی هما (به خصوص برای پرنده شکاری زخمی و سنگینوزن) در این عکس اشتباه است و وارد کردن استرس به حیوان وحشی برای تهیه عکس هم مورد تایید نیست.
همشهری و استفاده مکرر از همای سعادت برای هما (بالا). این خبر مربوط به مشاهده هما در استان قزوین و بازنشر فیلمی است که محسن شکراللهی در اینستاگرام منتشر کرد. رسانهها این فیلم را بازنشر کردند و مشاهده آن را با همای سعادت خواندن پرنده به فال نیک گرفتند.
ماجرا تا جایی پیش رفت که (بالا) روزنامه اعتماد با انتشار یک حقیقتنامه (اینفوگرافیک) نه تنها پرنده را درون گیومه “همای سعادت” نامید، بلکه از ذوب(!) فلزات در اسید معده این پرنده نوشت و به اشتباه آن را با شیردال هخامنشی در تخت جمشید (گریفین، Griffin) مرتبط دانست. اشتباهی شایع که از انتخاب نام زیبای “هما” بر لوگوی بینظیر شرکت هواپیمایی ملی ایران نشات میگیرد. طراح این نشان در طرحش از شیردالِ تختجمشید استفاده کرده و با استفاده هوشمندانه از مخفف واژگان هواپیمایی ملی ایران (ه.م.ا.) نام هما را برای این خط هوایی برگزیده.
لوگوی “هما”، شرکت هواپیمایی ملی ایران، که پرنده “هما” نیست!
شیردال، سرستون تخت جمشید