شیر ایرانی به باغ وحش تهران میآید! قصه شیرین و بهرام و شامپانزهای که زبان نمیفهمد
دیده بان حقوق حیوانات:/ زهرا میرزاخانی*: همین چندروز پیش بود که دندان گورخر و انگشت پای کودکی در باغ وحش ارم خبرساز شد و همه را متوجه بزرگترین مرکز نگهداری حیوانات در تهران کرد، ما هم سری به آنجا زدیم تا سر و گوشی آب دهیم و از وضعیت نگهداری حیوانات باغ وحش مطلع شویم.
بخشی از مجموعه تفریحی ارم سالهاست به حیواناتی اختصاص یافته که به گفته مسئولان، آنجا بر اساس استانداردهای اروپایی از حیوانات نگهداری میشود. برخی معتقدند باغوحش ارم، بزرگترین باغ وحش کشور است و روزانه دوستداران حیوانات برای بازدید از آن راهی جاده کرج میشوند تا اولین خروجی با دیدن تابلوی آن تغییر مسیر داده و با دادن اندکی پول، ساعتها به تماشای حیوانات بپردازند.
البته این علاقه به نگهداری و بازدید از حیوانات در ایران از دوران قاجار و با دیدن باغ وحشهای اروپایی آغاز شده است. بر همین اساس نخستین باغوحش یا «مجمع الوحوش» در دوره ناصرالدین شاه در خیابان لختی، در جایی که زمانی نام خیابان باغوحش و بعد ماشینخانه و سرانجام اکباتان نامیده شد، تاسیس شد. با این وجود، «مجمع الوحوش»، هیچگاه به صورت باغ وحش کاملی درنیامد و گاه اهالی شهر برای تماشای چند حیوان به آنجا میرفتند. با گذشت سالها در زمان پهلوی دوم در مسیر تهران به سمت کرج، مکانی در نظر گرفته شد و مقدمات ساخت باغوحشی که امروزه به باغ وحش ارم مشهور شده است فراهم آمد. این مجموعه از آن زمان تاکنون به فعالیت خود ادامه داده و به گفته مدیر آن در این سالها با مشکلات و فراز و نشیبهای بسیاری مواجه بوده است.

وارد مجموعه تفریحی ارم که میشوید ساختمانی زیبا را مقابل خود میبینید که ساختمان اداری ارم است. رو بهروی این ساختمان گوی زیبا و بزرگی نصب شده که طراحی ایتالیایی در سال1357 با وزن 3 تن و قیمت 3 میلیون دلار به سفارش ایران آن را ساخته است و کمتر کسی از ارزش واقعی این گوی باخبر است، چراکه اغلب افراد بدون توجه به آن مسیر خود را ادامه میدهند و گاهی حتی نیمنگاهی هم به آن نمیاندازند.
ساختمان اداری مجموعه پارک ارم اما خیلی عریض و طویل نیست و مدیریت آن را «ایرج جهانگیری» به عهده دارد. مردی که به گفته خودش عشق به حیوانات باعث شده تا تعدادی از آنهایی که بر اثر بیماری در باغ وحش تلف شدهاند را تاکسیدرمی کرده و در دفترش نگهداری کند.
60درصد از حیوانات باغوحش ارم بومی هستند

به گفته جهانگیری بیش از 800 جاندار از 111 گونه مختلف در باغ وحش ارم زندگی میکنند. از گونههای مختلف پستانداران گرفته تا انواع خزندگان، آبزیان و پرندگان که البته حدود 60 درصد این حیوانات بومی ایران و مابقی از نقاط دیگر دنیا به خصوص آفریقا به ایران آورده شدهاند.
چند حیوان جدید دیگر از جمله کانگورو، فیل و میرکت نیز به تازگی به جمع حیوانات اضافه شدهاند و در آینده نزدیک نیز قرار است حیوانات بیشتری به مجموعه پارک ارم اضافه شود.
وی بزرگترین مانع و سد راه فعالیت باغ وحش ارم و پیشرفت آن را سیاهنمایی رسانهها میداند؛ چراکه به اعتقاد جهانگیری اقدامات مثبتی که در این مجموعه صورت میگیرد، خیلی به چشم نمیآید اما با کوچکترین مشکلی که مجموعه هم نقشی در به وجود آوردنش نداشته است، خبرهای منفی بسیاری منتشر میشود که زحمت پرسنل باغ وحش ارم را زیر سوال میبرد. گاهی هم پیش آمده که رسانهای برای آوردن حیوانی از کشور دیگری با ما همراه شده ولی پس از بازگشت برای پخش مستند، درخواست پول هنگفت کرده است!
در 6 ماه گذشته 900 هزار نفر از باغ وحش ارم بازدید کردهاند

باغ وحش ارم با وجود همه مشکلات هنوز پابرجاست و طبق آماری که پرویز قندالی، مدیر باغوحش ارم ارائه میدهد؛ در ششماه اخیر روزانه به طور متوسط 5 هزار دانشآموز از آن بازدید میکنند و این تعداد در روزهای آخر هفته بیشتر هم میشود و در روز جمعه تا 10 هزار نفر برای بازدید از حیوانات مختلف و گشتوگذار سری به باغ وحش میزنند که نگاهی به این آمار خود نشان میدهد کنترل و اطلاعرسانی به این جمعیت و نگهداری از حیوانات با چه مشقتهایی همراه است.
از کبوتر تا خرس در قفس
سرانجام بازدید از باغ وحش مجموعه ارم با نگاهی به قفس پرندگان مختلف آغاز شد. از کبوتر گرفته تا طاووس در این چهاردیواری در کنار هم زندگی میکنند و به گفته قندالی مشکلی هم با این شرایط ندارند. نگاهی به محل زندگی خرسهای قهوهای که یک نر و یک ماده از آنها را از دست شکارچیان نجات دادهاند برنامه بعدی ما بود. دو ماده و یک خرس نر که در محوطهای باز زندگی میکنند و با خندقی از میلهای که در آن محصور هستند جدا میشوند. غذای مورد علاقه این خرسها سبزیجات است و البته خوردن کمی نان در روز هم حسابی حالشان را جا آورده و گاهی هم به جان یکدیگر میاندازد. البته نگاه ماده دیگری هم در کنار این قفس توجه ما را به خود جلب میکند و قندالی علت جدایی او از دیگران را جنگجو بودنش عنوان میکند. گویا زمانی که در این قفس با دیگران میزیسته با دیگر خرسهای ماده سر ناسازگاری داشته و به همین علت مسئولان باغوحش تصمیم گرفتهاند او را از دیگران جدا کنند.
زندگی شیرین و بهرام

از کنار قفس خرسها که رد میشویم، سرمای هوا ما را به اتاق پشتی قفس شامپانزهها میکشاند. «شیرین» و «بهرام» زوجی هستند که به خاطر سرما اجازه ندارند در محوطه بازی کنند و شاید همین موضوع باعث شده تا بهرام با دیدن ما کمی عصبانی شود و پوست پستههایی که خورده است را بر سر مان بریزد. شیرین اما روحیه لطیفی دارد و با دیدن این صحنه بهرام را از پشت میلهها دور میکند و به ما گوش میدهد. موز، تخممرغ، انگور و گوجه از خوراکیهای مورد علاقه این دو شامپانزه بزرگ است که در کنار اتاقشان انبار شده و هراز چندگاهی دستشان را برای گرفتن آنها از قفس بیرون میآورند.
جالب است بدانید که جانورشناسان شامپانزه را دارای قدرت درک بالایی میدانند و گفته شده است که این حیوان برای جنگ با همنوعانش در محیط طبیعی ابزار ساخته و مهندسی جنگ میداند، یعنی درست میداند چه زمان باید حمله کند و چگونه باید بر دیگران پیروز شود. شاید همین خصوصیات شامپانزه باعث شده تا شایعه حکمروایی میمون بر انسان در جامعه غرب شدت گیرد و حتی هالیوود نیز وارد داستان شده و فیلمهایی مرتبط با این موضوع بسازد. تا زمانی که با چشم نبینید باور نمیکنید اما ما در باغوحش ارم از نزدیک شاهد این درک بالای شامپانزهها بودیم.
جستوخیز گوزن زرد ایرانی در باغوحش ارم

دیدن گوزنهای زرد ایرانی که سرخوش و سرحال جست و خیز میکردند، بخش بسیار جذاب بازدید از باغ وحش ارم بود. از آنجا که این حیوان بسیار باهوش و البته ترسو است و با دیدن کسانی که نمیشناسد خیلی زود احساس خطر کرده و خود را به در و دیوار میکوبد، ما نیز تصمیم گرفتیم خیلی به آنها نزدیک نشویم و فقط از دور زیبایی و ابهت این حیوان اصیل ایرانی را ستایش کنیم.

در ادامه بازدید به اتاق کانگروهایی رسیدیم که زمان زیادی نیست میهمان ایرانیان شدهاند. حیوان باهوشی که دیدن آن مرا به سالها پیش برد. وقتی که بچه بودیم و با دیدن سریال «اسکیپی» در تلویزیون آرزو داشتیم یک روز این حیوان را از نزدیک ببینیم. هرچند کانگروهای ساکن در باغ وحش ارم هم به خاطر سرمای هوا در اتاقک درونی محوطه خود مانده بودند اما مرالها و گوزنها با خوشحالی در فضای باز قدم میزدند و از آنجا که در فصل جفتگیری یا به قولی «گاو بانگی» هستند، برای یکدیگر عرض اندام میکردند. گاهی دو گوزن بزرگ با شاخهای زیبا در دو گوشه قفس آنچنان نعره میزدند که گویی با این صدا قرار است، همه مادههای باغ وحش از آن آنها شوند.

مرکیت، گرگ و روباه، عقاب طلایی، کفتار و انواع پرندگان از دیگر حیواناتی هستند که آزادانه یا در قفسهای شیشهای آرمیده یا گاه به گاه نگاهی هم به آدمهایی که به آنها چشم دوختهاند، میاندازند و غذایی میخوردند و زندگی میگذرانند اما وضع گورخر ایرانی و شتر و فیل شاید از همه بهتر باشد. این حیوانات فضای وسیعتری در اختیار دارند و با دویدن در چمنزار راحتتر زندگی میکنند. دیواره قفس این حیوانات خیلی بلند نیست و شاید همین موضوع باعث شده تا پدری فرزندش را روی دست بلند کرده و برای اینکه کودکش احساس نزدیکی بیشتری با حیوانات داشته باشد او را داخل قفس حیوان بگذارد.
فیلهایی که زبان نمیدانند
فیلهای سریلانکایی از دیگر حیوانات ساکن باغ وحش ارم هستند که نگهداری آنها با مشقت بسیاری همراه است. این دو فیل نر و ماده زبان فارسی نمیدانند و به همین علت بعد از انتقال آنها به ایران یک مربی سریلانکایی هم چندماهی همراه آنها بود تا مربیان ایرانی نحوه برقراری ارتباط به این دو فیل را یاد بگیرند. هر چند میهمانی در ایران برای این دو فیل خیلی خوب نبود و مردم با دادن پفک و چیپس فیلها را بیمار کرده بودند اما اکنون با عقب بردن دیوار قسمت نگهداری دیگر دست کسی به آنها نمیرسد و در سلامت کامل به سر میبرند.

در نگاه عامه مردم، حیوانات درون قفس باغ وحشها سرحال نیستند و به گفته مربیان باغ وحش ارم، بیشترین سوالی که مردم از آنها میپرسند این است که چرا برخی از این حیوانات بیحالند و مگر نباید غذایی بخورند و جست و خیز کنند. شاید پاسخ این سوالها در سردخانههای دو طرف محوطه باشد که میوه تازه، تخم مرغ و گوشت و مرغ تازه که مصرف انسانی است در آنجا نگهداری شده و روزانه به حیوانات خورانده میشود. بازدید از این این مواد غذایی نشان داد که از سلامت کاملی برخوردار هستند و به گفته مدیر باغ وحش، گوشتی که با قیمت 30 هزار تومان تهیه میشود، چطور میتواند حیوانات را بیمار کرده یا باعث مرگشان شود.
قفس شیرها و بازی تولههای آنها، جستجوی میمونها برای یافتن شپش در بدن یکدیگر و البته دیدن ریکا و کیجا، یوزپلنگهای ایرانی که به دنبال گرفتن گوشت از مراقبانشان از قفس بالا میروند، نشان میدهد ظاهرا حال حیوانات باغ وحش ارم خوب است! به گفته قندالی ریکای باهوش در یک سیرک بزرگ شده و به همین علت با انسانها خو گرفته است اما کیجا تا همین چندوقت پیش هم در طبیعت و به تنهایی میزیسته که در بند شکارچیان گرفتار شده و یک دستش را از دست داده و سرانجام برای نگهداری به ارم آورده شده است. یوزپلنگ حیوانی تنهاست و علاقهای به زندگی با همنوعانش ندارد اما به گفته قندالی مربیان باغ وحش ارم توانستهاند با تدابیری کاری کنند که این دو یوز در کنار هم زندگی مسالمت آمیزی داشته باشند و آسیبی به یکدیگر وارد نکنند.

قندالی البته خبر خوشی هم دارد و آن هم قصد وارد کردن شیر ایرانی، زرافه و چند حیوان دیگر به باغ وحش ارم است که به زودی خبر آن اعلام خواهد شد.
این بازدید با درخواست مدیر باغ وحش ارم از بازدیدکنندگان که از دادن هر نوع خوراکی به حیوانات خودداری کنید، پایان مییابد. در خروجی را نشانه رفتهام و از قفس حیوانات دور می شوم ولی صدای مدیر باغ وحش خطاب به بازدیدکنندگان همچنان شنیده میشود که «به هیچ وجه به قفس و محوطه نگهداری حیوانات نزدیک نشوید» لابد قصه انگشت کودک و دندان گورخر درسی برای مدیریت باغ وحش شده تا بگوید «هم برای خودتان حادثهای ایجاد نکنید هم مسئولان را با مشکلات بیشتری در نگهداری و مراقبت از حیوانات یاری دهید.»
*خبرنگار گروه اجتماعی آنا